Hãy tưởng tượng bạn đang giao dịch với một người lạ hoàn toàn, ở tận bên kia địa cầu, chẳng biết gì về gia đình hay giấy tờ tùy thân của nhau. Bạn có dám chuyển ngay vài chục triệu đồng cho họ không?

Hình ảnh so sánh sự khác biệt giữa giao dịch truyền thống và giao dịch blockchain. Bên trái là biểu cảm lo lắng của một phụ nữ trước rủi ro kỹ thuật số, với dòng chữ 'OLD WAY: FEAR OF FRAUD'; bên phải là cái bắt tay suôn sẻ qua công nghệ blockchain, với dòng chữ 'NEW WAY: TRUST THROUGH TECHNOLOGY'. Giữa hai bên có biểu tượng cảnh báo 'RISK' màu đỏ bị chặn lại bởi sức mạnh công nghệ.

Ngày xưa, hầu như chẳng ai dám làm vậy vì nỗi sợ bị lừa đảo. Nhưng giờ đây, nhiều người đã tự tin hơn hẳn. Lý do ư? Nhờ vào blockchain – công nghệ đã biến việc tin tưởng lẫn nhau giữa những người xa lạ thành hiện thực một cách chắc chắn.

Nhiều bạn nghe đến blockchain là thấy rối não, nghĩ nó quá cao siêu và trừu tượng. Thực ra, nó đơn giản lắm, chỉ là một cuốn sổ cái khổng lồ mà toàn thế giới cùng ghi chép, và không ai có thể thay đổi được. Hôm nay, mình sẽ dùng ngôn ngữ đời thường nhất để phân tích chi tiết, giúp bạn dễ dàng giải thích với bạn bè: 'Blockchain á? Ừ thì là hệ thống ghi chép phân tán siêu an toàn, chống gian lận triệt để!'

Bắt đầu từ câu chuyện quen thuộc ở làng quê Việt Nam

Ngày trước, ở một ngôi làng nhỏ ven sông Hồng, mọi người làm ruộng, bán lúa, vay mượn nhau qua lại, tất cả đều dựa vào việc ghi chép sổ sách. Ban đầu, dân làng chọn một ông cụ chân chất nhất làm thủ quỹ, mọi khoản thu chi lớn nhỏ đều do ông ghi vào một cuốn sổ duy nhất.

Mượn tiền mua giống, trả nợ hay sắm trâu, tất cả phải qua tay ông cụ. Đó chính là mô hình tập trung – mọi lòng tin đổ dồn vào một cá nhân.

Nhưng rồi, vấn đề bắt đầu lộ ra: Ông cụ lén ghi thêm phần thưởng cho con cháu, sổ sách bị thất lạc khi ông ốm nặng khiến cả làng hoang mang, tệ hơn là có lần ông xé vài trang để che giấu việc mua sắm cá nhân, đổ lỗi cho chuột cắn.

Dân làng tức điên nhưng bất lực. Sau đó, những người khôn ngoan nghĩ ra cách: 'Đừng để một người ghi nữa! Mỗi nhà một cuốn sổ giống hệt, mọi giao dịch phải công khai toẹt ra, để cả làng cùng nghe và ghi chép giống nhau vào sổ của mình.'

Và thế là mọi thứ thay đổi: Khi anh A cho chị B vay 100 nghìn, anh ấy hô to: 'Anh A cho chị B vay 100 nghìn đây!' Cả làng nghe thấy thì ai nấy ghi: Anh A trừ 100, chị B cộng 100. Lần sau trả nợ cũng vậy, thông báo công khai và ghi đồng bộ.

  • Anh A cho chị B vay 100 nghìn.
  • Anh A hô to để cả làng biết.
  • Mọi nhà ghi vào sổ: Anh A -100, chị B +100.
  • Trả nợ cũng công khai, cả làng cập nhật cùng lúc.

Bạn có sửa sổ nhà mình cũng vô ích, vì 99% còn lại không thay đổi. Cuối năm kiểm tra, ai sổ khác đa số là kẻ gian. Đó là nguyên thủy của sổ cái phân tán không tập trung!

Blockchain chính là phiên bản mở rộng của mô hình này ra toàn cầu, thay 'hô to' bằng internet, và 'sổ tay viết' bằng dữ liệu số trên máy tính.

5 khái niệm cốt lõi của blockchain – nắm chắc là 'chém gió' thoải mái cả năm

Biểu đồ minh họa khái niệm 'sổ cái phân tán'. Nhiều khối vuông xanh phát sáng (nút mạng) kết nối thành mạng lưới trên nền bản đồ thế giới. Một nút bị offline màu đen với chữ đỏ 'Node 5: Offline', nhưng các nút khác vẫn sáng. Phía dưới có chú thích tiếng Anh: 'Entire Ledger Remains Intact & Operational', nhấn mạnh mạng không tập trung vẫn hoạt động bình thường dù một phần bị hỏng.

  1. Sổ cái phân tán

    Không phải chỉ một máy tính lưu trữ toàn bộ dữ liệu, mà hàng nghìn máy trên thế giới cùng giữ bản sao giống hệt nhau. Máy bạn hỏng? Không sao. Mạng ở một nước bị cắt? Vẫn ổn. Chỉ cần còn một máy sống, sổ cái vẫn nguyên vẹn.

  2. Không tập trung

    Không có ông chủ làng, không ngân hàng hay ví điện tử nào làm trung tâm. Không ai có quyền tự ý tắt, sửa hay khóa tài sản của bạn. Quyền lực được phân bổ đều cho mọi người tham gia, tạo sự công bằng thực sự.

  3. Không thể thay đổi (chống gian lận siêu chắc chắn)

    Mỗi trang sổ (gọi là 'khối') được niêm phong bằng hàng trăm lớp bảo mật. Muốn sửa trang trước? Phải làm lại toàn bộ các trang sau, và điều đó đòi hỏi sự đồng ý từ toàn mạng lưới toàn cầu – gần như bất khả thi. Một khi ghi vào, nó vững chãi như khắc trên đá.

  4. Cơ chế đồng thuận (phải đa số gật đầu mới hợp lệ)

    Giao dịch mới không phải ai muốn ghi là ghi. Phải có đa số máy tính xác nhận 'Ổn, thêm vào sổ đi'. Đó là đồng thuận. Bitcoin dùng cách 'ai giải toán nhanh nhất ghi sổ' (proof-of-work), Ethereum sau chuyển sang 'ai stake coin nhiều hơn ưu tiên ghi' (proof-of-stake). Tóm lại, cần sự ủng hộ từ đa số để tránh kẻ xấu lộng hành.

  5. Máy móc tin cậy (tóm tắt đỉnh cao nhất)

    Trước kia, tin nhau dựa vào quan hệ, pháp luật hay trung gian như ngân hàng. Giờ thêm lựa chọn: tin vào toán học và mã code. Nếu code không lỗi và thuật toán vững, bạn có thể giao giá trị cho người lạ mà không lo lắng.

Blockchain = Một cuốn sổ cái công khai khổng lồ, kết nối toàn cầu, mọi người cùng tham gia, không ai sửa được, tự động đồng thuận – giúp người lạ lần đầu tiên tin tưởng nhau mà không cần điều kiện.

Tại sao thế giới cũ cần blockchain? Hệ thống tập trung có bao nhiêu bất cập?

Hàng ngày bạn chuyển khoản, mua sắm hay gửi tiền đều qua hệ thống tập trung: Ví điện tử bị khóa đột ngột? Chuyển khoản lớn giữa tỉnh bị giữ? Tài khoản game bị ban, tiền ảo mất trắng? Hay gửi tiền quốc tế phí cắt cổ, chờ 3-5 ngày?

  • Ví điện tử bị khóa tài khoản bao giờ chưa?
  • Chuyển khoản lớn giữa các tỉnh bị delay?
  • Game online bị khóa acc, tiền nạp bay màu?
  • Gửi tiền ra nước ngoài phí cao ngất, chờ mãi mới tới?

Những rắc rối này xuất phát từ hệ thống tập trung: Ai kiểm soát bạn, người đó có thể chặn, sửa, lấy cắp hay tắt bạn bất cứ lúc nào. Blockchain loại bỏ trung gian tin cậy, dùng công nghệ chứng minh: 'Bạn không cần tin cá nhân, công ty hay chính phủ nữa, chỉ cần tin toán học, mật mã và đa số không điên rồ là đủ.'

Một vài ví dụ gần gũi bạn có thể đang dùng

  • Bitcoin: Ứng dụng blockchain đầu tiên và nổi tiếng nhất, chỉ ghi chép 'ai chuyển cho ai bao nhiêu Bitcoin' trên sổ cái toàn cầu.
  • NFT: Hình khỉ bạn mua thực ra là dòng chữ trên blockchain: 'Con khỉ này thuộc địa chỉ ví xxxx'. Toàn thế giới công nhận.
  • Sản phẩm số/ bằng cấp trên chain: Bằng tốt nghiệp, giấy tờ nhà đất hay chứng nhận hàng xa xỉ lên blockchain thì không lo giả mạo, mất mát hay sửa chữa.
  • Chuyển tiền quốc tế: Trước mất 3 ngày và phí đắt đỏ, giờ stablecoin chỉ vài phút, phí vài nghìn đồng.

Bạn đã giải thích blockchain bằng lời của mình chưa?

Hãy thử nói trước gương hoặc với bạn bè: 'Blockchain đơn giản là chuyển việc ghi sổ từ ông thủ quỹ hay ngân hàng sang cả làng (hay toàn bộ máy tính thế giới) cùng ghi. Mỗi giao dịch phải đa số đồng ý, và một khi ghi vào thì không sửa được. Nhờ vậy, dù không quen biết, mọi người vẫn yên tâm giao dịch, chuyển tiền hay chứng minh quyền sở hữu. Về bản chất, nó là cỗ máy tin cậy đầu tiên con người tạo ra để người lạ tin nhau.'

Nếu bạn nói được vậy, chúc mừng, bạn đã vượt qua nỗi sợ 'huyền bí' về blockchain của 99% người khác rồi! Muốn đào sâu hơn? Hỏi mình về cách so tài đồng thuận, đào coin hay hợp đồng thông minh nhé... Nhưng hôm nay dừng ở đây, nắm 5 từ khóa này là đủ 'làm mưa làm gió' trong giới crypto: Sổ cái phân tán + Không tập trung + Không thể thay đổi + Đồng thuận + Máy móc tin cậy. Chỉ vậy thôi, thật đấy.

Hiểu chưa anh em? Phần nào hay ho thì comment bên dưới, mình tiếp tục tám tiếp!

Gợi ý 3 sàn giao dịch crypto hàng đầu thế giới:

Toàn diện chọn Binance, pro trading chọn OKX, altcoin thì Gate! Đăng ký ngay để hưởng giảm phí trọn đời~