Bên trái là một két sắt Bitcoin màu vàng đầy ắp đồng xu vàng, tượng trưng cho thuộc tính 'vàng kỹ thuật số' của Bitcoin. Bên phải là lõi Ethereum màu xanh phát sáng, kết nối với các biểu tượng đại diện cho DeFi, game, NFT, v.v., thể hiện thuộc tính 'máy tính thế giới' của Ethereum. Phía trên có tiêu đề 'ETHEREUM: THE WORLD COMPUTER' và phụ đề 'Basics & Account Model: Why It’s Programmable'.

Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao Bitcoin giống như một chiếc két sắt siêu an toàn, chỉ dùng để lưu trữ và rút tiền? Còn Ethereum thì khác hẳn, nó giống như một chiếc máy tính toàn cầu có thể tự chạy các chương trình, nơi ai cũng có thể triển khai ứng dụng, chơi game, vay mượn hay tạo NFT một cách dễ dàng.

Dù cả hai đều dựa trên công nghệ blockchain, nhưng bản chất của chúng lại khác biệt một trời một vực. Hôm nay, với kinh nghiệm của một người đam mê Web3 lâu năm, tôi muốn chia sẻ sâu hơn về bí mật 'có thể lập trình' của Ethereum, khám phá cách nó tạo ra những ứng dụng sáng tạo và hấp dẫn.

Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi thú vị: Trong sổ cái của Bitcoin, bạn thấy những 'khoản tiền lẻ chưa sử dụng' (UTXO), còn Ethereum thì hiển thị trực tiếp 'số dư tài khoản hiện tại của bạn'. Đó chính là sự khác biệt cốt lõi giữa mô hình tài khoản và mô hình UTXO.

Mô hình tài khoản hoạt động ra sao? (Phong cách của Ethereum)

Ethereum áp dụng mô hình tài khoản/số dư, rất giống với thẻ ngân hàng mà bạn dùng hàng ngày ở Việt Nam, như Vietcombank hay BIDV.

  • Mỗi địa chỉ là một 'tài khoản' riêng biệt.
  • Tài khoản chứa số dư (ETH), nonce (số thứ tự giao dịch để chống tấn công lặp lại), mã code (nếu là hợp đồng thông minh) và dữ liệu lưu trữ (dành cho hợp đồng).
  • Chuyển tiền? Chỉ cần trừ từ tài khoản A và cộng vào tài khoản B. Đơn giản, không cần lo về 'tờ tiền cụ thể nào'.

Lợi ích rõ rệt:

  • Kiểm tra số dư nhanh chóng: Chỉ cần xem trạng thái tài khoản, không phải lật tung lịch sử giao dịch như Bitcoin.
  • Thân thiện với lập trình: Hợp đồng có thể thay đổi trạng thái, gọi các hợp đồng khác hoặc gửi thông báo – nền tảng cho sự 'có thể lập trình' thực sự.
  • Sử dụng hàng ngày mượt mà: Chuyển khoản, phí gas, gọi hợp đồng đều diễn ra liền mạch, giống như quẹt thẻ ATM vậy.

Còn nhược điểm thì sao?

  • Bảo mật riêng tư kém hơn: Số dư công khai, ai cũng thấy bạn có bao nhiêu.
  • Trạng thái phình to: Cây trạng thái toàn mạng ngày càng lớn, khiến node lưu trữ khó khăn hơn (dù có các tối ưu hóa sau này).
Bên trái là mô hình UTXO của Bitcoin, hiển thị ví có nhiều 'tờ tiền' độc lập (UTXO), khi chuyển khoản phải dùng hết UTXO và nhận tiền thừa. Bên phải là mô hình tài khoản của Ethereum, giống giao diện ngân hàng với số dư và nonce, chuyển khoản chỉ chỉnh sửa số dư.

So sánh với mô hình UTXO (Bitcoin)

Bitcoin sử dụng UTXO (Unspent Transaction Output), giống như dùng tiền mặt lẻ tẻ.

  • 'Tiền' của bạn là tập hợp các 'tờ tiền' riêng lẻ, mỗi tờ có giá trị và khóa (ai được phép chi tiêu).
  • Chi tiêu? Phải dùng toàn bộ tờ tiền làm đầu vào, rồi tạo tờ mới cho người nhận và tiền thừa cho chính mình.
  • Ưu điểm: Chống chi tiêu kép tự nhiên (mỗi tờ chỉ dùng một lần), riêng tư tốt hơn (địa chỉ mới cho tờ mới), dễ xác thực song song.
  • Nhược điểm: Phức tạp, chuyển khoản phải ghép đầu vào đầu ra, kiểm tra số dư cần quét toàn bộ lịch sử liên quan trên chain.

Tóm lại ngắn gọn:

Bitcoin hướng tới sự 'đơn giản, an toàn, bất biến như vàng'.

Ethereum ưu tiên 'linh hoạt, có thể lập trình, xử lý logic phức tạp'.

Vì vậy, Ethereum chọn mô hình tài khoản để developer dễ dàng code và cập nhật trạng thái, phù hợp với nhu cầu sáng tạo ở Việt Nam nơi cộng đồng crypto đang bùng nổ.

Cây trạng thái: 'Ổ cứng não bộ' của Ethereum

Toàn mạng Ethereum có một yếu tố quan trọng: Trạng thái thế giới (World State).

Nó lưu giữ số dư hiện tại của mọi tài khoản, mã hợp đồng và dữ liệu lưu trữ...

Trạng thái này được tổ chức bằng Merkle Patricia Trie (MPT), một cấu trúc kết hợp Merkle tree và Patricia tree (cây tiền tố nén).

  • Patricia tree: Nén đường dẫn, tiết kiệm không gian ngay cả với khóa dài, tìm kiếm siêu tốc.
  • Merkle: Mỗi nút đều hash, thay đổi root hash nghĩa là toàn bộ trạng thái thay đổi – chỉnh sửa một tài khoản sẽ làm root thay đổi, node toàn mạng dễ phát hiện.

Header khối chứa ba root hash:

  • Root cây giao dịch
  • Root cây biên nhận
  • Root cây trạng thái (quan trọng nhất)

Node nhẹ chỉ cần lưu header khối để xác thực 'số dư tài khoản X có phải là Y không' qua Merkle proof – không cần tải toàn chain.

Điều này giúp Ethereum duy trì tính phi tập trung mà vẫn hiệu quả, đặc biệt hữu ích cho người dùng Việt Nam với kết nối internet không phải lúc nào cũng ổn định.

Cây trạng thái biến 'có thể lập trình' thành hiện thực:

Mỗi lần chạy hợp đồng, EVM cập nhật trạng thái → hash mới → header khối mới → đồng thuận toàn mạng.

Trạng thái thay đổi, 'bộ não' của mọi người đồng bộ ngay lập tức.

EVM: 'Động cơ tim' của Ethereum

Bây giờ đến phần chính – EVM (Ethereum Virtual Machine).

EVM chính là 'CPU não bộ' của Ethereum.

Đây là máy ảo kiểu stack, chuyên chạy bytecode.

Quy trình như sau:

Sơ đồ quy trình thực thi EVM. Hiển thị từ viết code Solidity, biên dịch thành bytecode, triển khai hợp đồng, thực thi trong EVM (tải, chạy opcode, tiêu thụ Gas), cập nhật trạng thái, cuối cùng cập nhật cây trạng thái thế giới.
  1. Viết code Solidity → biên dịch thành bytecode.
  2. Triển khai hợp đồng: Gửi giao dịch, EVM lưu bytecode vào trường code của tài khoản hợp đồng.
  3. Gọi hợp đồng: Gửi lời gọi, EVM tải code vào bộ nhớ.
  4. Thực thi: Chạy từng opcode (ADD, MUL, CALL, SSTORE...).
  5. Mỗi bước trừ gas: Gas hết? Hồi滚 (revert).
  6. Cập nhật trạng thái: Lưu trữ thay đổi, số dư di chuyển, phát sự kiện...
  7. Kết thúc giao dịch: Trạng thái mới commit, root cây trạng thái cập nhật.

Tại sao EVM làm Ethereum 'có thể lập trình'?

  • Turing hoàn chỉnh: Hỗ trợ vòng lặp, điều kiện, đệ quy... lý thuyết chạy mọi logic phức tạp (Bitcoin script cố tình không hoàn chỉnh để tránh vòng lặp vô tận làm tắc nghẽn chain).
  • Xác định: Cùng input, toàn mạng phải ra kết quả giống nhau (ngược lại consensus sụp đổ).
  • Cách ly sandbox: Hợp đồng chỉ truy cập lưu trữ của mình và gọi hợp đồng khác, không đọc/ghi file node tùy tiện.
  • Cơ chế gas: Chống DoS, ngăn vòng lặp chết, chạy càng lâu càng tốn kém.

Ví dụ thực tế:

Swap token trên Uniswap → gọi hàm swap → EVM chạy logic → cập nhật dự trữ pool, chuyển token, trừ phí, phát sự kiện...

Toàn bộ quá trình nguyên tử: Thành công toàn bộ hoặc thất bại hoàn toàn.

Điều này không thể thực hiện trên Bitcoin.

Bảng so sánh sự khác biệt cốt lõi Bitcoin vs Ethereum (Góc nhìn 2026)

Dự ánBitcoin (BTC)Ethereum (ETH)
Mô hình sổ cáiUTXO (Đầu ra giao dịch chưa sử dụng)Mô hình tài khoản/số dư
Mục đích chínhVàng kỹ thuật số, lưu trữ giá trịMáy tính thế giới, nền tảng hợp đồng thông minh
Khả năng lập trìnhHạn chế (script đơn giản, không Turing hoàn chỉnh)Turing hoàn chỉnh (Solidity v.v.)
Lưu trữ trạng tháiTập hợp UTXOCây trạng thái toàn cục (MPT)
Động cơ thực thiKhông có (chỉ xác thực chữ ký)EVM (máy ảo chạy bytecode)
Consensus (hiện tại)PoWPoS (sau The Merge)
TPS/Mở rộngThấp (Layer2 như Lightning Network)Trung bình (sharding, Layer2 như Optimism)
Ứng dụng điển hìnhChuyển khoản, nắm giữDeFi, NFT, DAO, game, RWA
Riêng tưTốt hơn (địa chỉ mới)Trung bình (tài khoản công khai)
Vị thế 2026Tài sản trú ẩn cho tổ chức, vàng kỹ thuật sốDẫn đầu DeFi + stablecoin, tiên phong token hóa RWA

Tại sao Ethereum 'có thể lập trình'? Tóm tắt một câu

Vì nó nâng blockchain từ 'chỉ ghi sổ' lên 'máy tính phân tán chạy code':

  • Mô hình tài khoản → Dễ thay đổi và kiểm tra trạng thái.
  • Cây trạng thái → Xác thực trạng thái toàn mạng an toàn.
  • EVM → Ai cũng code, toàn mạng thực thi, kết quả thống nhất.

Bitcoin như két sắt bất tử, an toàn nhưng đơn điệu.

Ethereum như server siêu toàn cầu, chạy app, trả lương tự động, vay mượn thông minh... nhưng phức tạp hơn, tốn gas hơn, dễ bug hơn – giống như cuộc sống ở Việt Nam, đầy cơ hội nhưng cần cẩn trọng.

Giờ bạn đã nắm được:

Bitcoin giải quyết vấn đề 'tiền tệ đáng tin cậy'.

Ethereum giải quyết 'code đáng tin cậy'.

Muốn đào sâu hơn? Như cách viết Solidity, tính gas, chi tiết opcode EVM, hay tiến độ sharding Ethereum năm 2026?

Hãy comment bên dưới, chúng ta tiếp tục thảo luận nhé!

Gợi ý 3 sàn giao dịch crypto hàng đầu thế giới:

Chọn Binance cho toàn diện, OKX cho pro, Gate cho altcoin! Đăng ký ngay để hưởng giảm phí trọn đời~