Ồ, mỗi lần nghe ai đó khoe khoang về tài liệu trắng Bitcoin hay ho thế nào, mình cứ ngẩn ngơ mãi – tiếng Anh cộng với đống thuật ngữ chuyên môn, đúng là làm người ta nản chí thật sự! Nhưng mà, tháng trước mình cắn răng đọc nguyên bản, hóa ra nó chẳng phải bài nghiên cứu khô khan gì, mà giống như một bức thư thông báo 'dọn nhà' từ Satoshi Nakamoto gửi cho cả nhân loại: các ngân hàng, ví điện tử như Momo hay VNPay ở Việt Nam ơi, chuẩn bị 'thất nghiệp' đi nhé!

Bản chất của toàn bộ tài liệu chỉ xoay quanh ba câu hỏi mà ai cũng thắc mắc hàng ngày:

1. Chuyển tiền online mà không cần ngân hàng, sao lại tránh được tình trạng bị 'quỵt'?

Trong đời thực, bạn gửi 100 nghìn cho bạn bè, ngân hàng sẽ ghi chép và trừ tiền hộ. Nhưng trên mạng, tiền kỹ thuật số chỉ là dãy số 0 và 1, dễ dàng copy-paste, làm sao chứng minh bạn không tiêu kép cùng một khoản?

Satoshi Nakamoto đưa ra giải pháp đơn giản đến bất ngờ: kéo cả thế giới vào một bảng tính Excel khổng lồ, nơi mọi giao dịch – ai gửi cho ai, còn dư bao nhiêu – đều được công khai, và mọi người cùng giám sát lẫn nhau.

Bảng tính này chính là blockchain. Muốn lén sửa một giao dịch? Xin lỗi, bạn phải chỉnh sửa đồng thời trên hàng chục nghìn máy tính ở khắp các quốc gia. Chúc mừng, giờ bạn còn khó khăn hơn cả Ngân hàng Trung ương Mỹ đấy!

2. Ai sẽ ghi chép bảng này? Chẳng lẽ làm không công mãi sao?

Satoshi lại nghĩ ra ý tưởng thông minh: để mọi người thi nhau ghi chép. Ông thiết kế một bài toán toán học siêu khó (SHA256 hash), ai giải được trước sẽ được quyền ghi trang tiếp theo, kèm theo phần thưởng là những đồng Bitcoin mới được phát hành như lương.

Quá trình này gọi là đào mỏ (mining). Đỉnh cao hơn nữa, nếu bạn muốn thay đổi hồ sơ cũ, bạn phải giải lại bài toán từ trang đó trở đi, và còn phải nhanh hơn tổng sức mạnh tính toán của tất cả những người trung thực trên toàn cầu.

Không đủ công suất? Thì cứ ngoan ngoãn thôi. Đã 16 năm trôi qua, vẫn chưa ai làm được, đó chính là sức mạnh của nó.

3. Người dùng di động thì sao? Chẳng lẽ ai cũng phải tải vài trăm GB bảng tính à?

Satoshi đã dự đoán trước, nên ông tạo ra hai phiên bản 'nhẹ nhàng':

  • Node nhẹ (SPV): Bạn chỉ cần lưu tiêu đề của mỗi trang, muốn kiểm tra giao dịch nào đã xảy ra, cứ hỏi người khác cung cấp bằng chứng là xong, chỉ mất vài giây;
  • Cây Merkle: Nén hàng nghìn giao dịch trong một trang thành một 'gốc cây' chỉ 32 byte, tiết kiệm không gian và chống làm giả hiệu quả.

Năm 2008 đã nghĩ đến vấn đề lưu trữ ví trên điện thoại – giống như ở Việt Nam giờ ai cũng dùng app ngân hàng di động – đây đúng là đòn đánh 'giảm chiều' thực sự.

Cảm nhận lớn nhất sau khi đọc xong:

Tài liệu trắng Bitcoin tuyệt vời không phải ở chi tiết kỹ thuật, mà ở cách nó dùng toán học để loại bỏ 'niềm tin' – thứ đắt đỏ nhất trong xã hội con người. Trước kia, chuyển tiền phải van xin ngân hàng hay ví điện tử, giờ chỉ cần tin rằng bài toán toán học ấy mãi mãi không thể giải hết.

Hơn mười năm qua, 99% các đồng tiền ảo 'trên trời' viết tài liệu dài lê thê 200 trang, đầy biểu đồ, công thức, lộ trình, nhưng lại chẳng giải thích rõ 'ai ngăn mình chạy trốn'. Còn Satoshi chỉ dùng 9 trang giấy, đánh bại trung gian thanh toán toàn cầu, và còn mở nguồn mã. Thật sự chỉ một từ: đỉnh!

Vậy nên, đừng để 'không hiểu tài liệu trắng' làm bạn e ngại nữa. Tìm phiên bản tiếng Việt đơn giản hóa (hoặc xem sơ đồ tư duy mình chia sẻ bên dưới), nửa tiếng là nắm được. Hiểu rồi, bạn sẽ dễ dàng phân biệt dự án nào hô hào 'lật đổ Bitcoin' chỉ là nói suông, dự án nào thực sự đang làm việc nghiêm túc – đặc biệt với những ai ở Việt Nam đang theo dõi xu hướng crypto ngày càng hot.